Eftir Kayhan Valadbaygi
Útgáfudagur 25. janúar 2026
Grein þessi er rituð áður en árás Bandaríkjanna og Ísraels á Íran hófst. Hún veitir gagnlega innsýn í þjóðfélagsþróun og alþjóðlega stöðu Íran síðan í byltingunni 1979 (þýð.)
Fyrst birt í Phenomenal World .
Óeirðirnar í Íran að undanförnu eru fjórða uppreisnin síðan 2017. 1 Kaupmenn í Teheran lokuðu verslunum sínum í mótmælaskyni við mikla gengislækkun íranska gjaldmiðilsins. Mótmælin breiddust fljótlega út um allt land og löðuðu að sér fjölbreyttan hóp fólks – allt frá nemendum til fyrirtækjaeigenda og fátækra í þéttbýli – sem lentu í átökum við vaxandi kúgun yfirvalda. Á næstu þremur vikum virtist óróinn aðeins magnast: internetlokun, sífellt fleiri voru drepnir, í ljós kom að Mosa (ísraelska leyniþjónustan) virtist standa á bak mótmælin, hótanir um sprengjuárásir og stjórnarskipti frá Washington komu fram.
Og svo, á örfáum dögum, dofnaði skriðþunginn. Ríkisstjórnin virtist ná aftur völdum og notaði það sem einn greinandi lýsti sem „kerfisbundinni strategíu sem fólst í að umkringja og þreyta mótmælahreyfinguna.“ Í bili virðist sem klerkavaldið muni halda velli, þar sem innlend andstaða er ekki nógu sterk til að steypa henni af stóli og Bandaríkin eru ekki tilbúin til að hætta á stórfellda íhlutunum (sem síðar kom að sjálfsögðu í ljós að þau voru tilbúin til að hætta á – þýð.).
Aðgerðirnar hafa þó ekkert gert til að takast á við orsakir uppreisnarinnar, sem liggur í stjórnmála- og hagkerfi landsins og félagsgerð þess. Þessum þáttum hefur verið breytt á undanförnum áratugum af tveimur meginöflum: nýfrjálshyggjuvæðingu byltingar-ríkisins, sem varð snemma á tíunda áratugnum, og mikilli útvíkkun alþjóðlegra viðskiptaþvingana frá árinu 2012. Í þessu ferli hefur uppsöfnunarmynstur auðmagns í Íran verið endurskipulagt. Það hefur svo gert þröngum hópi aðila – fyrst og fremst Íslamska byltingarverðinum (IRGC) og þeim trúarlegu stofnunum sem stóðu fyrir byltingunni – kleift að styrkja völd sín.
Fyrir alla aðra hafa aðstæður versnað. Ójöfnuður og fátækt eru að aukast. Launaþvingun og launakúgun eru alls staðar. Velferðarkerfið hefur verið veikt, millistéttin hefur verið holuð út, og vaxandi hópur menntaðra ungmenna er atvinnulaus, eða hefur ekki næga vinnu. Afleiðingin er sjóðandi lögmæti skreppa sem nú brýst reglulega út á opinberum vettvangi. Í því sem á eftir fer mun ég sýna fram á hvernig djúpstæð stjórnmálaleg og efnahagsleg umskipti orsökuðu atburði þessa mánaðar og spyrja hvaða merkingu þær hafa fyrir framtíð íranska stjórnkerfisins. Hverjar eru líkurnar á að það lifi af hina innlenda óánægju og ógnina utan frá?
Hervætt velferðarríki
Eftir að keisarastjórninni var steypt af stóli árið 1979 fóru íslömsk öfl, sem fylgdu hinum karismatíska Ayatollah Khomeini og höfðu víðtækan stuðning meðal þjóðarinnar, að knésetja keppinauta sína — og notuðu ofbeldisfullar aðferðir til að bæla niður kommúnista, frjálslynda þjóðernissinna og þjóðernislega minnihlutahópa. Hið nýstofnaða íslamska byltingarríki hafði þrjú meginembætti: æðsta leiðtoga, forseta og forsætisráðherra. Þó að forsetinn væri kjörinn beint af þjóðinni, var raunverulegt framkvæmdavald að mestu leyti hjá forsætisráðherranum, sem leiddi ríkisstjórnina.
Þetta stjórnarkerfi lagði síðan fram efnahagsáætlun sem hafði tvö meginmarkmið: að losna undan bandarískum yfirráðum og að bæta kjör hinna „niðurlægðu“ (mostazafan). Byltingarráðið leit á þjóðnýtingu sem forsendu þess að þessum markmiðum yrði náð. Ríkið yfirtók eignir fyrrverandi yfirstéttar og dreifði auðnum sem þar var að finna til almennings. Þessar eignir voru flokkaðar annað hvort sem ríkiseign (dolati) sem ráðuneytin stjórnaði beint eða sem opinber eign (omumi) sem var sett undir vald æðsta leiðtogans.
Eignir dolati – allt frá einkareknum bönkum og tryggingafélögum til þungaiðnaðar – komust þannig undir stjórn nýstofnaðra byltingarráðuneyta, sem öll voru hluti af framkvæmdavaldinu. Forsætisráðherrann skipaði ráðuneytisstjórana. Eignir omumi voru hins vegar fluttar til stofnana sem þekktar voru sem bonyads: Mostazafan-stofnunin, Píslarvottastofnunin, Hjálparnefnd Khomeinis, Fimmtán Khordad-stofnunin og Setad (Framkvæmdastofnun fyrir ákvarðanir Ayatollah Khomeinis). Þetta voru að nafninu til opinberar stofnanir sem störfuðu undir persónulegu valdi æðsta leiðtogans og sættu því ekki eftirliti ríkisins. Tilgangur þeirra var að efla félagslegt réttlæti með því að styðja mostazafan, hina niðurlægðu, efnahagslega.
Góður aðgangur bónyadanna að fjármagni og sjálfstæði þeirra gagnvart stjórnvöldum gerði þeim kleift að vaxa hratt. Í Íran-Íraksstríðinu (sem stóð 1980-1988, þýð.) hófu bonyad-stofnanirnar umfangsmiklar hjálpar- og endurreisnaraðgerðir. Innan fárra ára höfðu þær þróast þannig að þær urðu umfangsmikil, hálf-einkarekin einokunarfyrirtæki, sem höfðu veruleg efnahagsleg og félagsleg áhrif.
Þetta leiddi til klofnings innan byltingarhreyfingarinnar. Annars vegar voru embættismenn sem stjórnuðu ríkisfyrirtækjunum undir stjórn ráðuneytanna. Þessi fylking ríkisins og embættismanna barðist fyrir því að einstaklingsbundinn eignarréttur yrði undirgefinn hagsmunum ríkisins. Stjórnmálalega voru þeir fulltrúar íslamskra vinstri manna. Hins vegar var hópurinn sem sameinaðist í kringum bonyad-stofnanirnar með náin stofnanaleg og félagsleg tengsl við hefðbundna kaupmannastétt basarsins (basar eða bazaar er hefðbundið markaðstorg í borgum Vestur-Asíu með fjölda smákaupmanna – þýð.). Þessi tengsl bonyadana ogbasarannastuddust við íhaldssama túlkun á íslömskum lögum, stunduðu góðgerðarstarfsemi, og stóðu gegn afskiptum stjórnvalda af málum þeirra. Pólitískir fulltrúar þessarar fylkingar voru hefðbundnir hægrimenn.
Báðar fylkingarnar kepptust um að ná stuðningi lægri stéttanna með loforðum um að efna loforð byltingarinnar. Þótt keisaranum hefði verið steypt af stóli hafði lítið verið gert til að endurnýja framleiðslukerfi iðnaðarins. Íranska hagkerfið var mjög háð innlendum iðnaði sem framleiddi neysluvörur, sem aftur á móti treystu á innflutta tækni og hráefni. Það tók ekki langan tíma þar til þetta kerfi lenti í alvarlegum vandræðum. Átökin við Írak neyddu Íran til að beina stórum hluta af olíutekjum sínum í stríðsreksturinn, á sama tíma og miklum verðmætum var dreift til fátækra, með matarskömmtum, peningastyrkjum og víðtækari aðgangi að opinberri þjónustu. Þessi þróun skapaði víðfeðmt velferðar- og hernaðarríki – en án trausts efnahagslegs grunns til að viðhalda því.
Þar sem olíuinnviðir landsins skemmdust vegna pólitískra umbyltinga og viðskiptaþvingana Bandaríkjanna varð erfitt að afla nægilegs gjaldeyris til að fjármagna innflutning. Landbúnaðarframleiðsla stóð í stað, iðnaðargeta var vannýtt og atvinnuleysi jókst hratt. Á árunum 1976 til 1989 féll verg landsframleiðsla á mann um 46 prósent. Frammi fyrir þessari kreppu barðist öflugur hópur innan ríkis- og skrifræðis-fylkingarinnar, undir forystu Hashemi Rafsanjani, fyrir því að innleiða markaðsfrelsi. Samþætting íranska hagkerfisins við heimshagkerfið eftir kalda stríðið væri eina raunhæfu leiðin fram á við. Til að ýta embættismönnum sem enn voru staðráðnir í að styðja halda í hið gamla kerfi innlends iðnaðar til hliðar mynduðu Rafsanjani og bandamenn hans bandalag við bonyad-basar væng efnahagslífsins. Frá byrjun tíunda áratugarins tókst þeim að jaðarsetja íslömsku vinstri öflin og marka alveg nýja efnahagsstefnu fyrir Íran.
Nýfrjálshyggja
Fyrsta fimm ára þróunaráætlun Írans, sem samþykkt var í júní 1990, markaði upphaf
nýfrjálshyggju í Íran. Undir stjórn Rafsanjani forseta, sem ríkti til ársins 1997, og eftirmanns hans, Mohammad Khatami, sem gegndi embætti til ársins 2005, mótaði ríkið markaðsvæna stefnu. Það afnam margvísleg gengi íranska gjaldmiðilsins – sem áður hafði verið viðhaldið fyrir mismunandi geira viðskiptalífsins – og fastsetti eitt markaðstengt gengi. Það réðst í að endurskipuleggja fjármálageirann, hagræða verðlagningu og afnema orkustyrki til að draga úr halla ríkissjóðs. Reynt var að skipta út tollfrjálsum hindrunum fyrir tolla og lækka meðaltolla í samræmi við ný viðmið Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Lagalegar og stofnanalegar umbætur voru kynntar til að laða að erlendar beinar fjárfestingar. Verðbréfamarkaðurinn í Teheran var opnaður aftur. Fjölbreytileg stefna var mótuð með það markmið að efla útflutning annarra afurða en olíu.
Þótt einkavæðing hafi verið kynnt sem hornsteinn þessarar nýju stefnu, þá náði hún aðeins upp að ákveðnu marki. Reynt var að opna ríkisreknar atvinnugreinar að hluta fyrir vestrænum fjölþjóðlegum fyrirtækjum, með það markmið að laða að fjármagn, tækni og markaðsaðgang til að styðja við útflutningsmiðaða iðnvæðingu. Þótt Rafsanjani hafi haft umsjón með sölu 391 ríkisrekinna fyrirtækja, voru flest þeirra einfaldlega flutt til fjárfestingarfyrirtækja á vegu banka og lífeyrissjóða, sem dulbjuggu sig sem einkafyrirtæki. Slík fyrirtæki urðu síðar að nokkrum stærstu fyrirtækjasamsteypum Írans, sem stjórnuðu tugum eignarhluta og hundruðum dótturfélaga. Khatami hraðaði þróuninni með því að einkavæða 339 fyrirtæki til viðbótar og veita nýjum einkafyrirtækjum leyfi í samkeppnisgreinum. Meira en hundrað dótturfyrirtæki Íranska olíufélagsins voru sett á stofn sem einkafyrirtæki að nafninu til, en þau héldu áfram að starfa með ríkisfé.
Í Íran fjölgaði þessum „hálf-einkareknu“ fyrirtækjum frekar en um algera einkavæðingu væri að ræða: dótturfélög ráðuneyta og ríkisstofnana, oft tengd embættismönnum og ættingjum þeirra, sem gerðu hagstæða samninga við öfluga aðila innan ríkisstjórnarinnar. Niðurstaðan var ekki afnám ríkisrekstrar heldur endurskipulagning hans í gegnum net hálf-einkarekinna samsteypna. Þetta gerði stjórnmála- og embættismannaelítum kleift að styrkja völd sín undir formerkjum markaðsumbóta.
Niðurstaðan varð sú að það sem eitt sinn var ríkis- og skrifræðisfylking byltingaraflanna breyttist í nýjan, vestrænt sinnaða fylkingu innan valdablokkarinnar. Þessi hópur hafði fyrst og fremst áhuga á að samþætta Íran við fjármála-, viðskipta- og stofnananet hagkerfa OECD, aðallega í Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku. Hann fann pólitíska fulltrúa meðal Nýja hægrisins — einkum flokknum sem kallaður var Þjónar endurreisnarinnar, en einnig umbótasinnuðum flokkum eins og Þátttökufylkingunni og Mújahedín Íslömska byltingarinnar.
Hernaðar-bonyad kerfið
Hin vestrænt sinnaða hreyfing mætti brátt öflugum keppinautum. Þrátt fyrir aukna nýfrjálshyggju héldu ýmsar stofnanir gamla skipulagsins sterkri stöðu sinni. Bandalag Bonyad og basars hélt áhrifum sínum og tókst að tryggja sér undanþágu frá einkavæðingaráætluninni. Byltingarvörðurinn styrkti einnig stöðu sína í ríkisvaldi og borgaralegu samfélagi, og tók þátt í endurreisn og annarri efnahagsstarfsemi í kjölfar stríðsins við Írak. Ekki einu sinni Khatami gat hamlað valdi þessara sjálfstæðu aðila, sem hölluðu sér að hefðbundnum austrænum stefnumiðum í efnahagsmálum, í trássi við áætlanir ríkisins um að opna sig fyrir Vesturlöndum. Slík öfl urðu enn sterkari eftir að Mahmoud Ahmadinejad komst til valda árið 2005, sem olli djúptækum breytingum í stjórnmála- og hagkerfi Írans. Þær breytingar sviptu að lokum bæði hefðbundnu og nýtísku hægrimennina völdum.
Ahmadinejad (sem var drepinn í árás Bandaríkjanna og Ísraels á Íran þann 28. febrúar – þýð.) var áður yfirmaður í íranska byltingarverðinum. Hann hafði náin tengsl við bæði byltingarvörðinn og bónyadana. Næstum tveir þriðju hlutar af fyrstu ríkisstjórn hans voru skipaðir fulltrúum úr her- og öryggiskerfinu. Hann skapaði aðstæður fyrir bónyadana til að auka efnahagslegt hlutverk sitt með því að umbreytast í stórar samsteypur – sem ekki aðeins áttu að skila hagnaði heldur einnig að leggja sitt af mörkum til þjóðarþróunar, sem hluta af nálgun sem hafði þá yfirlýstu stefnu að líkja eftir skipulagi stórfyrirtækja í Austur-Asíu. Með því hófst nýtt og árásargjarnara stig einkavæðingar.
Þetta var gert mögulegt með endurbótum á 44. grein stjórnarskrárinnar frá 1979. Þar var upphaflega kveðið á um að hagkerfi Írans væri fyrst og fremst ríkisrekið, og samvinnu- og einkageirinn hefði aðeins lítið hlutverk. En með nýrri túlkun greinarinnar, sem æðsti leiðtoginn staðfesti árið 2004, breyttist hlutverki ríkisstjórnarinnar: í stað beins eignarhalds ríkisins kom stefnumótun þess, eftirlit og yfirumsjón. Tveimur árum síðar var þetta útvíkkað til að heimila „opinberum, félagasamtökum og stofnunum, samvinnu- og einkageiranum“ að fjárfesta í, eiga og stjórna allt að 80 prósentum hlutabréfa í helstu atvinnugreinum ríkisins, þar á meðal bankastarfsemi, tryggingum, orku, fjarskiptum, samgöngum og jafnvel varnarmálum. Stjórn Ahmadinejad hafði þannig lagalegan ramma til að flytja eignir ríkisins frá ráðuneytum til fyrirtækja tengd byltingarverðinum og bonyadunum.
Þótt lögin kvæðu enn á um að eignir ríkisins yrðu boðnar út á samkeppnisgrundvelli á verðbréfamarkaði, hélt ríkisstjórnin því fram að kaupendur hefðu ekki gefið sig fram. Því yrði hún að framkvæma beinar eignayfirfærslur með því að nota aðferð sem kallast „skuldauppgjör“. Þetta þýddi í raun að afhenda stórfyrirtæki kröfuhöfum sínum, sem mörg hver voru bonyadar og fyrirtæki tengd byltingarverðinum. Það sem var kynnt sem greiðsla á skuldum virkaði í raun sem eignayfirfærsla.
Eignir voru einnig fluttar með svokölluðum „réttlætishlutabréfum“. Ríkisstjórnin úthlutaði 40 prósentum af hlutabréfum í stórum fyrirtækjum til lágtekjufjölskyldna, stríðshetja, fjölskyldna píslarvotta og meðlima Basij-varnarsveitanna. Þeim var úthlutað með miklum afslætti eða stundum án endurgjalds, og endurgreiðsla átti að eiga sér stað á tíu árum í gegnum hagnað fyrirtækja. Um það bil 49 milljónir manna voru taldar eiga rétt á að vera með í kerfinu og 30 fjárfestingarfélög í réttlætishlutabréfum í hinum ýmsu héruðum voru stofnuð til að stjórna því. Aftur var stýringu hlutabréfanna komið fyrir í stofnunum sem tengdar bonyödum, svo sem Hjálparnefnd Ayatollah Khomeini og Mostazafan-stofnuninni. Velferðarúthlutunin varð þannig enn ein leiðin til að selja ríkiseignir, sem varð til að herða enn frekar tök bonyada og hersins á hagkerfinu.
Á árunum 2005 til 2013 flutti ríkisstjórn Ahmadinejad eignir næstum fimmtíu sinnum hraðar til en einkavæðing á vegum Khatami hafði gert. Þetta var sett fram sem hluti af sams konar „frelsunar“-átaki og fyrri stjórnir höfðu staðið fyrir. En áhrifin voru allt önnur. Í stað þess að uppfylla drauma vestrænna fylkinga sem vildu endurskapa Íran sem fyrirmyndar nýfrjálshyggjuþjóð, styrktu umbætur Ahmadinejad völd hefðbundinna ríkisstofnana og juku efnahagslegt mikilvægi þeirra, sem gerði íhaldssömum, austrænt sinnuðum öflum innan Íslamska lýðveldisins kleift að ná yfirhöndinni.
Byltingarvörðurinn nýtti sér strax þetta nýja stig einkavæðingar í gegnum net fjármálafyrirtækja á þeirra vegum. Hópar eins og Sepah samvinnusjóðurinn, Ansar fjármála- og lánastofnunin og Félagsmálastofnun hersins náðu yfirráðum yfir miklu hlutafé á verðbréfamarkaðinum í Teheran. Sepah náði stjórn á fjárfestingarhópum eins og Tose’eh E’temād Mobin; AFSWO tók yfir tugi fyrirtækja; og Ansar óx upp í lánakerfi með 600 útibúum sem þjónuðu sex milljónum viðskiptavina. Jafnvel Basij, sem áður voru varnarsveitir, enduruppgötvuðu sig sem hlutabréfamarkaðsaðila. Tekjur allra fyrirtækja í Byltingarverðinum voru skattfrjálsar undir því yfirskini að fjármagna aðgerðir gegn fátækt .
Bonyad fylgdi svipaðri stefnu. Mostazafan-stofnunin lokaði smærri fyrirtækjum og endurfjárfesti í stefnumótandi geirum, byggði upp Sina-bankann og Sina fjármála- og fjárfestingarfélagið. Með tíu stórum eignarhlutum og meira en 200 dótturfélögum skapaði hún sér sterka fótfestu í landbúnaði, orku, námuvinnslu, byggingariðnaði, þjónustu og fjármálum. Með svipaða fjölbreytni að markmiði teygði Stofnun Helgidóms Reza Imams stjórn sína til að ná yfir 150 fyrirtæki og 400.000 hektara lands, á meðan Píslarvottastofnunin efldi stjórnmálaáhrif sín undir stjórn Ahmadinejad og færði einnig út starfsemi sína yfir í fjármálageirann og iðnaðinn. Setad breyttist í stórt eignarhaldsfélag með fjárfestingararm sem spannaði fjármál, lyf og landbúnað. Það varði skattfrjáls réttindi sín með því að halda því fram að það aðstoðaði við þróun dreifbýlis.
Þannig var það sem kynnt var sem einkavæðing, góðgerðarstarf og þjóðarþróun í raun styrking þessa víðfeðma ríkisveldis. Með skuldauppgjörum, skattaundanþágum og ógegnsæjum tengslum breytt Byltingarvörðurinn og bandamenn hans einkavæðingu ríkisvaldsins í einokunarvald og línan milli velferðar og arðráns varð æ óskýrari. Með því að gera það, jaðarsettu þeir hefðbundna bandamenn sína, þ.e. stétt kaupmanna í basarnum (sami hópurinn sem fór fyrir uppreisninni nú í ár). Refsiaðgerðir erlendra ríkja stuðluðu enn frekar að þessum breyttu valdahlutföllum. Íran neyddist til að þróa net smyglleiða til að komast hjá viðskiptahömlunum, og það gerði Byltingarverðinum kleift að maka krókinn með yfirráðum yfir höfnum og flugvöllum.
Seint á fyrsta áratug 21. aldar hafði uppgangur þessara samtengdu samsteypna og dótturfélaga skapað afar öflugan fylkingu: hernaðar- og pólitíska samsteypu , með stjórnmálamenn við stjórnvölinn. Þó að hefðbundna hægriðliðið hélt tengslum sínum við basarinn, þá réð þessi nýi hópur bæði yfir valdastéttinni og ríkiskerfinu og myndaði náin tengsl við æðsta leiðtogann sjálfan.
Refsiaðgerðir og heimsstjórnmál
Á nokkrum sviðum skarast vestrænt sinnaðar fylkingarnar og hernaðar- og bonyad samsteypan: báðir aðilar efldust til valda með því að nýta sér ríkisstofnanir til að beina opinberum eignum yfir í „hálf-einkafyrirtæki“, sem í raun þurrkaði út línuna milli ríkisfjármagns og einkafjármagns. Samt sem áður hafa þær tvær gjörólíkar nálganir á alþjóðlegt fjármagn og utanríkissamskipti. Vestrænt sinnaða fylkingin styður aukið hlutverk fjölþjóðlegra fyrirtækja, sérstaklega evrópskra, í stefnumótandi ríkisreknum atvinnugreinum — og líta á þetta sem hagkvæmustu fjármögnunar-, tækni- og aðgangsleið Írans að útflutningsmörkuðum.
Þetta sjónarhorn ýtir eðlilega utanríkisstefnu sem beinist að meiri samskiptum við Vesturveldin, eins og stjórnir Rafsanjani, Khatami og síðar Hassan Rouhani lögðu áherslu á. Það samræmist einnig „lýðræðislegri“ túlkun á íslam, þar sem áhersla er lögð á „fjölhyggju“ og „góða stjórnarhætti“ sem dulnefni fyrir aðlögun að heimsskipaninni eftir kalda stríðið. Meðal þessa hóps er stuðningur við frjálsar kosningar og stofnanabreytingar að mestu leyti taktísk fremur en hugmyndafræðilegur: hann er í raun tilraun til að berjast gegn yfirþyrmandi valdi hernaðar- bonyad samsteypunnar. Þar sem hið síðarnefnda nýtur góðs af samsettri uppbyggingu Íslamska lýðveldisins, þar sem hinar ýmsu stofnanir – dómsvaldið, Verndararáðið, bonyads, herinn – eru undir yfirstjórn æðsta leiðtogans, eru kröfur um meiri lýðræðislega opnun leið til að skora á þetta flokksvald .
Hernaðar- og bonyad samsteypan lítur á sig sem verndara byltingarinnar árið 1979 og heldur því fram að meiri tengsl við vestrænt fjármagn myndu ógna byltingarhugsjóninni um „sjálfbærni“. Þessi hópur hafnar þeirri hugmynd að erlend fyrirtæki myndu koma með nýja tækni eða lækka framleiðslukostnað og lýsir stefnu sem stefnu sem styður erlenda fjárfestingu sem verkfæri vestrænna yfirráða. Ólíkt stjórnum Rafsanjani og Khatami, sem sóttust eftir nálgun við Evrópu og Bandaríkin, fylgdi Ahmadinejad öryggisdrifinni utanríkisstefnu, sem ætlað var að takmarka frekari samþættingu við Vesturlönd. Hann afgreiddi nýju viðskiptaþvinganirnar í Washington sem „verðlaust pappírssnifsi“, á meðan æðsti leiðtoginn kynnti þær sem tækifæri til að rækta efnahagslegt sjálfstæði.
Hernaðar- og bonyad samsteypansér einnig efnahagslegan uppgang Kína og vaxandi sjálfsöryggi Rússlands sem kærkominn valkost við yfirgnæfandi bandarísk yfirráð. Þetta, að mati þeirra, gæti skapað Íran ný tækifæri til að nýta sér stefnumótandi stöðu sína. Stjórn Ahmadinejad reyndi að sannfæra Peking um mikilvægi orkuforða Írans og kynnti sig sem eina „sjálfstæða og örugga“ birgi svæðisins, utan valdssviðs Bandaríkjanna. Þegar hernaðar- og bonyad samsteypanstækkaði viðveru sína í innviðum svo sem byggingariðnaði, verktakastarfsemi, þróun, fjarskiptum – og varð ráðandi í stórum innviðaverkefnum, þar á meðal járnbrautum, þjóðvegum og stíflum, kynnti hún sig sem kjörinn samstarfsaðila fyrir kínverska fjármagnið, þegar það hóf Beltis-og-brautarátakið. Þessi hópur sá efld Austurlönd sem leið til að styrkja umsetið byltingarríkið.
Hnignun
Frá því að Ahmadinejad lét af embætti hafa þessar tveir fylkingar haldið áfram að berjast um völdin. Árið 2012 drógu fordæmalausar refsiaðgerðir Bandaríkjanna og ESB gegn orku- og bankakerfi Írans verulega úr olíuútflutningi og steyptu landinu í kreppu sem ruddi brautina fyrir vestrænt-sinnaða „umbótasinnann“ Rouhani til að vinna forsetaembættið og hefja þar sem nefnt var „Joint Comprehensive Plan of Action“ með Hvíta húsinu, Obama. Eftir kjör Donalds Trump varð hins vegar ljóst að lítil von var um að ná samkomulagi við Washington, sem háði óbilandi „hámarksþrýstings“-herferð gegn Teheran í von um að grafa undan og að lokum steypa stjórninni af stóli.
Þetta olli því að pólitíski pendúllinn sveiflaðist aftur gegn umbótasinnum, herti tök hernaðar- og bónyad- samstæðunnar og hraðaði stefnubreytingunni „Horfið til austurs“. Þessi endurskipulagning náði hámarki með undirritun 25 ára samstarfssamnings við Kína árið 2021, aðild Írans að samstarfsstofnuninni í Sjanghæ árið 2023, inngöngu í BRICS-löndin árið 2024 og gerð 20 ára samstarfssamnings við Rússland árið 2025. Jafnvel þótt sitjandi forseti, Masoud Pezeshkian, hafi notið stuðnings vestrænu fylkingarinnar, hefur hann verið ófær um og ófús til að snúa þessari þróun við. Bæði valdajafnvægið í Íran og árásargirni Bandaríkjanna og Ísraels í garð Írans tala gegn slíkri ákvörðun.
Eins og við var að búast hefur hvorki Vestur- né Austur-sinnuðu blokkinni tekist að standa við áætlanir sínar um efnahagslega endurnýjun. Frá upphafi hefur verið mótsögn milli þess að viðhalda forréttindum þessara ráðandi elíta og að standa við upphaflegt loforð byltingarinnar um að styðja verkamenn og fátæka. Þessi ágreiningur hefur magnast til muna eftir því sem efnahagslífið hefur liðið meira undir umsátri heimsvaldasinna. Innbyggðir hagsmunahópar, tengdir bæði umbótasinnum og íhaldsmönnum, tryggja að ekki sé hægt að leysa hann í hag almennings.
Í staðinn hafa þeir haldið sig við nýfrjálshyggjuáætlun sem hefur endurdreift auðnum upp á við. Undir merkjum markaðsumbóta hafa eignir ríkisins verið fluttar til ríkisfyrirtækja. Undir þrýstingi viðskiptaþvingana hefur aðgangur að viðskiptum, fjármálum og innviðum verið einokaður af stofnunum sem eru varðar fyrir eftirliti. Undir merkjum „sjálfbærni“ og „efnahagslegrar mótspyrnu“ hefur þvingunarvald blandast saman við efnahagsleg forréttindi. Þetta hefur leitt til djúptækra breytinga til hins verra á lífi lágstétta.
Afnám regluverks til verndar vinnuafli á vinnumarkaði hefur leitt til óstöðugs vinnumarkaðar sem er nú stærsti hluti vinnuaflsins: miðað við að aðeins 6 prósent starfsmanna voru ráðnir með tímabundnum samningum árið 1990, þá hækkaði þessi tala í 90 prósent í lok fyrsta áratugar 21. aldar. Árið 2021 voru hvorki fleiri né færri en 97 prósent starfsmanna ráðnir í störf þar sem ráðningin varir skemur en sex mánuði. Efnahagsleg endurskipulagning hefur einnig aukið atvinnuleysi verulega, sérstaklega meðal háskólamenntaðs ungs fólks á aldrinum 15 til 30 ára. Í landi þar sem meðalaldur er 32 ár er þessi hópur stærsti hluti íbúanna. Hlutfall þessa hóps af heildarfjölda atvinnulausra stækkað aukist jafnt og þétt, úr 10 prósentum árið 2001 í 20 prósent árið 2005; úr 42 prósentum árið 2015 í yfir 50 prósent í lok fyrsta áratugar 21. aldar.
Langtíma fátækt heldur áfram að aukast. Niðurskurður á niðurgreiðslum til grunnfæðis og orku, viðvarandi verðbólga og lækkun á gengi gjaldmiðilsins hefur haft hlutfallslega mikil áhrif á heimili á landsbyggðinni, í smábæjum og meðal innflytjenda úr dreifbýli í stórborgum. Þó að sumir séu að hluta til tryggðir af velferðarstofnunum hefur rýrnun niðurgreiðslna og kaupmáttar enn dregið verulega úr lífskjörum þeirra. Afleiðingin er aukin ójöfnuður. Frá árinu 1994 hafa ríkustu 10 prósent þjóðarinnar að meðaltali þénað um fimmtán sinnum meira en fátækustu 10 prósentin, en efstu 20 prósentin fengu næstum helming af heildartekjum samanborið við aðeins 5,5 prósent hjá neðstu 20 prósentunum. Í lok ársins 2010 sýndu opinberar áætlanir að 25 prósent þjóðarinnar lifðu undir örbirgðarmörkum (raunveruleg tala er almennt talin hærri).
Allan nýfrjálshyggjutímann hafa íranskir verkamenn tekið þátt í verkföllum og mótmælum, barist gegn uppsögnum, skammtíma- og tímabundnum samningum, slæmum vinnuskilyrðum og lágum launum. Óeirðir hafa einnig brotist út vegna niðurskurðar á niðurgreiðslum, verðbólgu og versnandi lífskjörum. Eftir 2017 varð hins vegar bæði eigindleg og megindleg breyting í írönsku stjórnarandstöðunni, sem einkenndist af vaxandi óróleika á vinnumarkaði og fjórum uppreisnum sem náðu um allt land.
Fyrsta bylgjan, þekkt sem Dey -mótmælin, hófst í Mashhad og stóð yfir frá desember 2017 til janúar 2018, hófst vegna skyndilegrar 40 prósenta hækkunar á verði á grunnmatvörum. Í öðru lagi hófust Aban-mótmælin í nóvember 2019 í Khuzestan-héraði eftir að stjórnvöld tilkynntu skyndilega um hækkanir á eldsneytisverði. Í þriðja lagi hófst hreyfingin Konur, líf, frelsi í september 2022 í Kúrdistan eftir andlát Mahsa Amini meðan hún var í haldi siðferðislögreglunnar. Og að lokum hófst nýjasta bylgjan 28. desember 2025 í hinum sögufræga basar í Teheran, og var henni hrundið af stað vegna falls gjaldmiðilsins.
Frá einni uppreisn til þeirrar næstu hefur verið aukning bæði í landfræðilegu umfangi mótmælanna og andstöðu gegn ríkinu. Á meðan mótmælin árið 2017 náðu til um það bil 75 bæjum og borgum, hafa þau nýjustu breiðst út til 200 staða í öllum 31 héruðum. Samhliða því hefur umfang kúgunar ríkisins aukist, ásamt nær algjörri fjarskiptalokun. Miðað við 20 dauðsföll og 4.000 handtökur árið 2017, hafa þessar tölur hækkað í áætluð 4.500 dauðsföll og 26.000 handtökur árið 2026. Þessi uppsveifla bendir til vaxandi samfélagskreppu, sem orsakast af áratuga nýfrjálshyggju, efnahagslegri óstjórn og alþjóðlegum viðskiptaþvingunum. Þessi ferli hafa styrkt óábyrga hernaðar- og bónyad- samsteypuna, brotið niður takmarkaða félagslega vernd ríkisins eftir byltinguna og skapað gríðarlegan og hóp verkamanna með ótrygga atvinnu og ungmenna sem eru viðkvæm fyrir efnahagslegum áföllum.
Hver mótmælabylgja – hvort sem hún hefur verið afleiðing hækkunar á matvælaverði, hækkun á eldsneyti, grimmdar siðferðislögreglunnar eða hruns gjaldmiðils – hefur lýst uppsafnaðri félagslegri gremju. Hver mótmælabylgja hefur verið víðtækari, dreifðari landfræðilega og félagslega fjölbreyttari en sú síðasta. Viðbrögð Íslamska lýðveldisins hafa sýnt fram á ógnvekjandi þvingunargetu þess, sem virðist hafa tekist að endurheimta göturnar í bili. En kúgun ein og sér getur ekki endurheimt stöðugleika eða tryggt langtíma lífvænleika stjórnarinnar.
Efnið í þessari grein er úr bók minni, Capitalism in Contemporary Iran: Capital accumulation, state formation and geopolitics (Manchester University Press, 2024; kiljuútgáfa janúar 2026).
Byggingasamsteypan Ghorb, sem er tengd Íranska byltingarverðinum, var dæmigerð fyrir þennan uppgang. Árið 2017 hélt Ghorb því fram að það hefði lokið yfir 2.500 verkefnum, þar á meðal þjóðvegum, neðanjarðarlestarlínum, stíflum, sjúkrahúsum og landbúnaðarverkefnum. Í stað þess að skaða stöðu Ghorb styrktu refsiaðgerðirnar við hana. Þegar Shell og Total drógu sig til baka frá South Pars fengu dótturfélög Ghorb samninga án útboðs. Falið á bak við þétt net dótturfélaga, skjólstæðra fyrirtækja og góðgerðarfélaga er erfitt að meta raunverulegt umfang starfsemi Ghorb, en árið 2010 stjórnaði það að sögn yfir 800 skráðum fyrirtækjum.
Það er vert að taka fram, að ólíkt því sem var á fyrsta áratug byltingarinnar, var framkvæmdavaldið sameinað í forsetaembættið með stjórnarskrárbreytingunum árið 1989 og forsætisráðherraembættið afnumið.
