Gamanleikararnir taka völdin

Þegar leikarar byrja að leika stjórnmálamenn breytast stjórnmálamenn ekki sjálfkrafa í leikara, heldur kemur í ljós að þeir eru líka leikarar. Hlutverkið er bara svo samgróið persónum þeirra að leikurinn er þeim fúlasta alvara. Raunveruleikinn er þeirra svið, og þar ganga þeir um með vald sitt, þó auðvitað sé búningahönnun í gangi, ímyndarvinna og spuni ...

...

Ég veit ekki hvort ég var heppinn eða óheppinn eða vera staddur á bókmenntahátíðinni í Lillehammer á meðan lokasprettur bæjar- og sveitastjórnarkosninganna á Íslandi var hlaupinn. Ég kaus að vísu áður en ég fór ef eldfjöllin gerðu mig að strandglópi í Noregi og Norðmenn sætu uppi með enn eitt skáldið einsog til forna. Í þeirra sporum hefði ég gengið fyrir konung til að yrkja honum drápu í von um að hann bjargaði landinu. En til þess kom ekki. Flugvélin flaug á tilsettum tíma, enda fær enginn að bjargað Íslandi nema Alþjóðagjaldeyrirssjóðurinn og hann bjargar engum nema hann fái leyfi til að ræna hann. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn hefur gefið út fyrirskipun um að auðlindir verði einkavæddar, að íbúðir skuldugra fjölskyldna fara á nauðungaruppboð í október, en samkvæmt tölfræðinni er það um þriðjungur íbúða. Þá má einnig lesa í samkomulagi ríkisstjórnarinnar og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins að Icesave skuldin verði gerð upp líktog engin þjóðaratkvæðagreiðsla hafi farið fram. Eva Joly orðar eðli þeirrar skuldar svona: “Ísland þar sem eru einungis 320 þúsund íbúar, sér nú fram á að þurfa að axla margra milljarða evra skuldabyrgði sem langstærstur hluti þjóðarinnar ber nákvæmlega enga ábyrgð á og ræður alls ekki við að greiða.” En bæjar- og sveitastjórnarkosningarnar snerust ekki um þessi grundvallaratriði, þó þau séu einsog leiktjöldin á bak við þetta allt saman. Ég nefni þetta vegna þess að byrðarnar sem íslensk stjórnvöld vilja leggja á almenning eru til að bjarga skuldbindingum sem einkarekin fjármálfyrirtæki hafa stofnað til víða um heim. Þetta er staða Íslands eftir sigurgöngu og hrun nýfrjálshyggjunnar, þeirrar stefnu sem ötulast vann að einkavæðingu sameiginlegra verðmæta þjóðfélagsins, en síðast liðna þrjá áratugi hefur sú stefna teygt anga sína um allan heim í krafti hnattvæðingar sem enn er allsráðandi. Þess vegna rís fólk upp og dregur þetta kerfi í efa; og það gerist vitaskuld á heimsvísu. Spurningin er þessi: Af hverju á almenningur að axla ábyrgð á fjármálakreppu auðstéttarinnar, bara til að auðstéttin geti haldið áfram einsog ekkert hafi í skorist? Nú reynir á hvaða skilyrðum verður fylgt: verða það skilyrði fjármálastofnana og banka eða velferð og hagsmunir almennings? Þetta baksvið verða menn að hafa í huga þegar nýafstaðnar bæjar- og sveitastjórnarkosningar eru metnar, en þar sem umræðan á Íslandi miðast við að fela þennan kjarna málsins þá er niðurstaða kosninganna borðliggjandi og skiljanleg.

Í stuttu máli vann grínframboð kosningarnar, en grínurunum er að vísu full alvara, þannig að grínið er ekkert grín. Já, grín er alltaf alvara, enda hafa ekki allir grínarar húmor fyrir sjálfum sér. Flokkurinn kallaði sig Besta Flokkinn og munaði litlu að hann fengi hreinan meirihluta. Þá væri borginni alfarið stjórnað af skemmtikröftum, þó ekki hafi allir í Besta Flokknum starfað sem slíkir. Eins hafa hinir grafalvarlegu stjórnmálamenn úr hefðbundnu flokkunum oft verið aðhlátursefni og stundum hlegið að þeim um allt land. Á síðasta kjörtímabili voru fjórir borgarstjórar og það væri auðvelt að skrifa gamanleikrit um þann tíma, nema hvað sorgleg spillingarmálin skyggja á grínið; hvort heldur er sala á borgareignum, næstum því einkavæðing Orkuveitunnar og gjafalóðir til auðmanna. Það er því enginn hissa þó stjórnmálamönnum sé sýnt rauða spjaldið.

Já, allt er þetta mjög skrýtið, en í raun ekkert skrýtið. Allt er að koma fram sem hlaut að koma fram, fyrr eða síðar. Fylgið hrundi af öllum stjórnmálaflokkum en framboð sem enginn hafði hugmynd um að væru til fyrir nokkrum vikum sópuðu til sín atkvæðum. Stjórnmálamenn fengu fingurinn, einsog sagt er, enda margir þeirra nátengdir spillingarmálum sem allir vissu um en nú hafa verið gerð opinber, í Rannsóknarskýrslu Alþingis. Það er í raun óþarfi að skrifa skáldsögur á Íslandi þessa dagana, því þær gerast í raunveruleikanum. Ísland er einsog raunveruleikaþáttur, eldgos í beinni útsendinu og fjármálakreppa sem breytir bankastjórum í eftirlýsta glæpamenn. Fyrrverandi bankastjóri Kaupþings er eftirlýstur af Interpol, einmitt maðurinn sem sífellt var að hóta að flytja til útlanda ef hann gæti ekki skammtað sér laun að vild. Nú þarf að sækja hann með lögregluvaldi, því hann neitar að mæta á lögreglustöðina en heimtar að lögreglan komi út til London og ræði við hann heima hjá sér. Hægt er að tala um karnívalisma, situationisma, ímyndunarafl, kröfu um breytingar,  kröfu um alþýðuvöld, uppgjöf, bjartsýni, vonleysi, von. Allt eftir því hvernig á málin er litið. Stjórnmálamenn reyna að túlka þetta sem skilaboð en þeim var bara einfaldlega hafnað. Þeir líta í eigin barm og komast að þeirri niðurstöðu að þeir séu ekki nógu skemmtilegir. Nú fara þeir sjálfsagt á námskeið og læra að segja brandara og ímyndunarhönnuðirnir skipuleggja miðilsfundi með látnum skemmtikröftum. Svona gerist ekki nema þegar eitthvað mikið er í aðsigi.

Ég þyrfti hálfan árgang af Klassekampen til að koma þessu öllu til skila, en þó er ekki hægt að segja skilið við bæjar- og sveitastjórnarkosningarnar á Íslandi án þess að víkja fáeinum orðum að leiðtoga Besta Flokksins, Jóni Gnarr, sem er með skemmtilegri mönnum, frábær uppistandari og leikari af guðs náð. Hann lýsir sjálfum sér á eftirfarandi hátt: “Ég hef leikið, skrifað, leikstýrt, unnið við auglýsingagerð og búið til gommu af gamanþáttum. Og ég  hef leikið stór hlutverk í nokkrum bíómyndum. Líklega lít ég á sálfan mig sem eins konar hugmyndasmiðju. Ég hugsa mjög mikið. Hugur minn er einsog flugvöllur, einsog Heathrow. Þar er aldrei lokað; það er alltaf einhver að koma og fara, en enginn stoppar, því ég er mjög gleyminn. Ég er sjálfsprottinn maður og ég hef aldrei farið troðnar slóðir að neinu marki – ég hef enga formlega menntun.”

Sem unglingur gerðist hann pönkari, einn þeirra fyrstu á landinu, að eigin sögn. Sem pönkari var hann oft laminn í klessu, bæði fyrir að vera pönkari, rauðhærður og skrýtinn. Þá hætti hann að mæta í skólann og varð hluti af pönkurunum í biðskýlinu við Hlemmtorg. Þessu lífi fylgdi talsverð óregla. þegar hefðbundin fíknefni þraut gripu pönkararnir til sjóveikistaflna og sumir þeirra gengu fyrir bensíni einsog bílar. Eitt sinn var borgarstjórinn okkar næstum því dáinn af pilluáti en hann hefur braggast og úr honum ræst.  Hann hefur ort ljóð, skrifað skáldsögur og búið til kvikmyndar og sett á svið á ótal gjörninga, nú síðast þann að verða borgarstjóri.

Ég man eftir þeirri sögu frá 1980 þegar útlendir blaðamenn komu til Reykjavíkur til að skrifa um unglingana í Reykjavík, pönkarana, en hróður þeirra barst út fyrir landsteinana. Blaðamennirnir lögðu leið sína í miðbæinn að kvöldlagi og fundu nokkra pönkara í skúmaskoti. Með þeim var snyrtilega klæddur maður, nokkru eldri en þeir. Þegar blaðamennirnir spurðu hver hann væri þessi maður sögðu pönkarnir: “Þetta er nýi borgarstjórinn, Davíð Oddsson,” en Davíð Oddsson var þá nýkjörinn borgarstjóri. Kannski var Jón Gnarr einn af pönkurunum í skúmaskotinu og kannski er hann nýr Davíð Oddsson, enda hóf Davíð feril sinn sem gamanleikari og grínisti í útvarpi. Ég veit ekki hvort Karl Marx vilji blanda sér í málin og segja að sagan endurtaki sig, fyrst sem harmleikur, síðan sem skrípaleikur. Allt það mun sagan leiða í ljós; en við borgarbúar erum tilbúnir að vera Jóni Gnarr innan handar og finna jafnvægið þarna á milli.