Forræðiskreppa-fjöldahreyfing-bylting: Á 100 ára afmæli rússnesku byltingarinnar

Fyrir 100 árum reis upp mótmælahreyfing gegn stríði. Það var fjöldahreyfing hermanna, verkamanna og bænda, bæði karla og kvenna, um alla Evrópu. Fyrri heimsstyrjöldin hafði þá staðið í þrjú ár, frá 1914. Fjöldi ungra manna hafði fallið á vígvellinum, fjölskyldur þeirra syrgðu þá og lífskjör versnuðu stöðugt heima fyrir í löndum stríðsaðila eftir því sem stríðið stóð lengur. Hreyfingin varð að byltingu í Rússlandi í febrúar 1917. Rússland hætti síðan þáttöku í styrjöldinni í ársbyrjun 1918. Byltingar, borgarastyrjaldir og hvers kyns þjóðfélagsátök urðu um alla Evrópu 1917-1923, ekki bara í Rússlandi. Tvær keisaraættir misstu völdin, Hohenzollern-ættin í Þýskalandi og Habsborgarar í Austurríki-Ungverjalandi. Kistur látinna meðlima Hohenzollernfjölskyldunnar má sjá í kjallara Berlin Catedral, en annars fer lítið fyrir ættinni nú til dags. Sama gildir um Habsborgara sem höfðu setið á valdastóli í 700 ár.

Byltingin í Evrópu 1917-1923 hafði mikil áhrif á þróun heimsmála og hefur enn. Í fyrsta lagi náði verkalýðshreyfingin og flokkar hennar sterkri stöðu. Sósíalistar (sósíaldemókratar, kommúnistar) komust víða í ríkisstjórn og smám saman mótuðust ný samfélagsviðmið sem einkennduist af áætlanagerð, auknum réttindum verkafólks og uppbyggingu velferðarkerfis. Þessi samfélagsgerð, stundum talin eiga gullöld sína 1945-1975 eða svo, er nú ein af fyrirmyndum þeirra sem berjast fyrir endurbótum á nútímasamfélögum. Til hennar eru, svo dæmi sé tekið, sóttar ýmsar hugmyndir í þeirri stefnuskrá Verkamannaflokksins breska, sem átti stóran þátt í mikill fylgisaukningu flokksins í kosningunum í Bretlandi 8. júní 2017.

Í annan stað olli byltingin í Evrópu 1917-1923 straumhvörfum í stöðu Evrópu í heiminum. Rússneska byltingin var upphaf og innblástur að víðtækri uppreisn í Asíu, Afríku og Suður-Ameríku gegn evrópskum nýlenduveldum (þótt baráttan gegn nýlendustefnunni hefði raunar þar staðið lengi, en lengst af verið varnarbarátta). Þeirri uppreisn lauk með því að allar fyrrverandi nýlendur Evrópuríkja fengu sjálfstæði.

Í þriðja lagi urðu niðurstöður byltinganna 1917-1923, ásamt með heimskreppunni miklu 1929-1940, til þess að styrjöld braust út á ný í Evrópu 1939 (en hafði raunar staðið í Asíu og Afríku mun lengur, allt frá 1931). Úrslit styrjaldarinnar urðu meginþáttur í að tryggja bæði sterka stöðu verkalýðsflokka á Vesturlöndum og sigur í uppreisn nýlendna, og þar lék byltingarríkið Sovétríkin lykilhlutverk.

Byltingunni í Þýskalandi hefur 1918-1919 hefur fremur lítill gaumur verið gefinn í rannsóknum. Setja má fram þá staðhæfingu að þýska verkalýðshreyfingin og samtök hennar hafi leikið lykilhlutverk í Evrópubyltingunni fremur en sú rússneska. Í styrk, stefnu og starfi þýsku hreyfingarinnar var að finna forsendur fyrir ákvörðunum sem teknar voru af forystumönnum byltingarhreyfinga annars staðar, t.d. í Pétursborg 1917. Mikilvæg spurning í rannsóknum á þessum atburðum er einmitt af hverju félagshreyfingar í Rússlandi snérust upp í fullburða sósíalíska byltingu 1917, á meðan tilraunir félagshreyfinga í þá átt í Þýskalandi og Austurríki-Ungverjalandi 1918 runnu út í sandinn eftir skammvinna valdatöku þeirra í Bæjaralandi og Ungverjalandi 1918-1919.

1. hluti: aðdragandi

I.I. Afturhald við völd

Ríkin sem hófu að berjast hvert við annað 28. júlí 1914 hétu Bretland, Frakkland og Rússland annars vegar, og Þýskaland og Austurríki-Ungverjaland hins vegar. Þau voru nokkuð annars eðlis en þau ríki sem nú bera þessi nöfn. Bretland réði yfir heimsveldi. Í því voru annars vegar lönd utan Evrópu byggð útflytjendum frá Evrópu eins og Kanada, Ástralía og Nýja Sjáland, og hins vegar nýlendur eins og Indland og stórir hlutar Afríku. Í nýlendunum voru Bretar fámenn yfirstétt. Sama giltdi um Frakkland, sem réði yfir Indókína og víðáttumiklum svæðum í Afríku. Rússland var keisaradæmi sem náði um stóran hluta Evrópu og Asíu. Undir stjórn Rússakeisara voru auk Rússlands sjálfs (og Úkraínu og Hvíta-Rússlands) Finnland, mestur hluti Póllands, Kákasuslönd eins og Georgía, Armenía og Aserbæsjan, og stór svæði í Mið-Asíu.

Þýskaland var keisaradæmi sem kom ekki til sögunnar sem sameinað ríki fyrr en um 1860-1870. Við sameininguna á 19. öld lék eitt af mörgum þýskumælandi konungsríkjum, Prússland, lykilhlutverk. Landið fékk úthlutað nokkrum nýlendum í Afríku og Eyjaálfu í nýlendukapphlaupi heimsveldanna á síðari hluta 19. aldar, en taldi sig mjög sett hjá miðað við Bretland og Frakkland við þá úthlutun. Austurríki-Ungverjaland var keisaradæmi Habsborgara og hafði vald þeirrar ættar staðið í mörg hundruð ár. Lönd þess voru í Mið- og Suðaustur-Evrópu.

Tímabilið 1870-1914 var tímabil mikillar útþenslu. Það giltdi ekki einungis um útþenslu nýlenduveldanna. Í Evrópu og Norður-Ameríku var þetta tími hagvaxtar. Stáliðnaður, kolaiðnaður, efnaiðnaður og rafmagnsiðnaður fór hraðvaxandi. Upphaflega var Bretland öflugasta landið, með mestan iðnað og framleiðslu, en fljótlega fóru bæði Bandaríkin og Þýskaland fram úr Bretlandi. V.I. Lenín taldi að orsaka fyrri heimsstyrjaldarinnar væri að finna í samkeppni milli Bretlands og Frakklands annars vegar og Þýskalands hins vegar . Samruni banka og iðnaðarsamsteypa hefði í þessum löndum (og einnig Bandaríkjunum) myndað það sem hann kallaði fjármálakapítalisma, sem stundaði útflutning á auðmagni og fjárfestingar í löndum með vanþróuð efnahagskerfi, og fengust miklar tekjur af þessum fjárfestingum. Samkeppni milli ríkjanna um fjárfestingartækifæri hefði leitt til kapphlaups um að hafa aðgang að sem stærstum svæðum til að fjárfesta í. Að lokum hefði samkeppnin leitt til styrjaldar, sérstaklega vegna þess að efnahagslegur styrkur Þýskalands var langt umfram möguleika þess til fjárfestinga. Bretar og Frakkar héldu nýlendum sínum fyrir sig og lokaðar lokuðum fyrir fjárfestingum þýska fjármálaauðvaldsins.

Önnur kenning um orsakir fyrri heimsstyrjaldarinnar dregur upp aðra mynd, en þarf ekki endilega að stangast á við greiningu Leníns. Arno J. Mayer hefur lagt fram þá hugmynd að orsakanna sé að leita í því að afturhaldssamt valdakerfi aðals og landeigenda hafi verið í vörn gagnvart öflum nývæðingar á sviði iðnaðar, barist gegn og reynt að hægja á nývæðingunni. Borgarastéttin hafi verið klofin og veik pólískt séð, og aðallinn hafi því ráðið ríkjum. Hann hafi staðið á bak við fyrri heimsstyrjöldina og síðan enn reynt að spyrna við fótum á millistríðsárunum með því að skipuleggja fasískar og nasískar hreyfingar.

II. Þróun sósíalískrar hreyfingar til 1905

Hin hraða þróun iðnaðar í Evrópulöndum leiddi á skömmum tíma til þess að til varð ný stétt iðnverkafólks. Þessi stétt stækkaði hraðast í Bretlandi til að byrja með. Þar varð til hreyfing verkafólks, Chartistahreyfingin svokallaða, árið 1838-1857. Hreyfingin krafðist þess að verkalýður fengi kosningarétt og barðist fyrir þessari kröfu með víðtækum undirskriftasöfnunum. Árið 1867 fengu verkamenn kosningarétt í Bretlandi, þó ekki að fullu, og aðeins karlmenn. Það var ekki fyrr en 1918 að kosningaréttur varð almennur.

Karl Marx og Friedrich Engels voru fengnir af samtökum verkafólks (Communist League, alþjóðleg samtök stofnuð 1847) til að skrifa rit um kröfur verkalýðs, og hét það rit Kommúnistaávarpið. Það kom út rétt áður en byltingin 1848 braust út í Evrópu. Í því kom fram sú hugmynd að saga mannkyns fram að því hefði fyrst og fremst verið saga stéttabaráttu, og þar lögð fram fyrstu drög að stefnuskrá sósíalista.

Árið 1864 var stofnað Alþjóðasamband verkamanna, eða 1. alþjóðasambandið eins og það er oft nefnt. Þar fóru fram mikil átök milli ólíkra hópa og strauma í verkalýðshreyfingunni. Meginátökin stóðu í fyrstu milli Frakkans Prouhdons Proudhons og fylgismanna hans, og Karls Marx og fylgismanna hans. Átökin stóðu um hvort samtök verkamanna ættu að mynda pólitísk samtök og beita sér á vettvangi ríkisvaldsins, eins og Karl Marx og fylgismenn hans vildu, eða ekki. Síðar urðu einnig átök milli marxista annars vegar og anarkista hins vegar um hlutverk ríkisins og hvert eðli samtaka verkalýðsins ætti að vera, en leiðtogi anarkista var Rússinn Bakúnín. Marxistar kröfðust þess að verkalýðsstéttin skipulegði sig í pólitískan flokk, en anarkistar voru andvígir því.

Uppreisnin mikla í París árið 1871 hafði mikil áhrif á hreyfingu sósíalista. Þá náðu samtök verkalýðsins völdum í borginni um tveggja mánaða skeið, en uppreisnin var síðan kæfð í blóði. Hún var kölluð Parísarkommúnan. Karl Marx og 1. alþjóðasambandið urðu mjög þekkt fyrir stuðning sinn við Parísarkommúnuna . Eftir ósigur kommúnunnar leystist 1. alþjóðsambandið upp vegna átaka milli marxista og anarkista.

Árið 1875 lögðu þýskir sósíalistar fram stefnuskrá, svokallaða Gotha-stefnuskrá. Í henni voru lagðar fram kröfur um almennan kosningarétt, félagafrelsi, styttingu vinnudags og afnám launaþrælkunar. Karl Marx gagnrýndi stefnuskrána fyrir að ganga of skammt, og undirstrikaði nauðsyn á valdatöku verkalýðsins. Gagnrýni hans var eitt hið síðasta veigamikla framlag hans á sviði sósíalískra fræða. Hún kom ekki fram fyrr en Friedrich Engels gaf hana út í tengslum við endurnýjun á stefnuskrá þýskra sósíaldemókrata 1891. Þá var lögð fram svokölluð Erfurt-stefnuskrá. Í henni er gert ráð fyrir að verkalýðurinn bindist samtökum, meðal annars á pólitíska sviðinu. Markmið samtakanna eigi að vera að taka yfir framleiðslutæki samfélagsins og félagsvæða þau öllum til hagsbóta :

Aðeins breyting úr kapítalískri einkaeign framleiðslutækja - lands og jarðar, náma, hráefna, verkfæra, véla, samgöngutækja - í félagslega eigu og breyting á framleiðslu varnings í sósíalíska framleiðslu sem fer fram af og fyrir samfélagið getur leitt til þess að hin miklu umsvif og stöðugt vaxandi framleiðni vinnuafls breytist fyrir hinar hingað til arðrændu stéttir úr uppsprettu eymdar og kúgunar í uppsprettu hinnar mestu velferðar og almennrar og samræmdrar fullkomnunar.

Kanadíski fræðimaðurinn Lars T. Lih bendir á í riti sínu um Lenín og rit hans Hvað ber að gera? að þessi stefnuskrá, sem og starf og skipulag þýska sósíaldemókrataflokksins hafi verið fyrirmynd Leníns í starfi hans við að byggja upp sósíalíska hreyfingu í Rússlandi. Lih mótmælir eldri og almennri túlkun á þessu riti, sem gengur út á að Lenín hafi haft á prjónunum áætlun um að stofna samsærisflokk lítillar klíku atvinnubyltingarmanna, og lagt þessa áætlun fram í Hvað ber að gera? Lenín hafi hins vegar orðið að aðlaga starf og stefnu rússneskra sósíaldemókrata að rússneskum aðstæðum, þar sem starfsemi sósíaldemókrata var þar bönnuð.

III. Fjöldahreyfingar og byltingaröldur

Titill greinarinnar vísar í ferli sem margoft hefur átt sér stað. Kreppa af einhverju tagi, hungursneyð, styrjöld, fjármálakreppa, eða jafnvel sambland af þessu öllu veldur því að upp hefjast mótmæli af hálfu almennings. Slíka kreppu má nefna forræðiskreppu. Af stað fer fjöldahreyfing þar sem sitjandi stjórnvöldum og réttlætingu þeirra fyrir gjörðum sínum er mótmælt, vegna þeirra afleiðinga sem stefna stjórnvalda hefur haft fyrir almenning. Oft leiða slíkar fjöldahreyfingar til byltinga.

Þannig leiddi hungursneyð á 5. áratug 19. aldar til byltinga um alla Evrópu árið 1848. Jafnvel varð þessara hræringa vart hér á landi, og í Danmörku neyddist konungur til að setja þjóðinni stjórnarskrá og afsala sér miklu af völdum sínum. Önnur slík bylgja fór af stað árið 1905, þegar Rússland tapaði styrjöld við Japan. Mikil gagnrýni hófst á hina afturhaldssinnuðu keisarastjórn vegna ósigursins, og bentu gagnrýnendur á að Rússland væri mjög vanþróað. Verkföll verkalýðs og uppþot bænda í sveitum gegn landeigendum fóru eins og eldur í sinu um allt land. Keisaradæmið virtist að hruni komið. Það náði þó að lokum tökum á ástandinu og byltingin var kveðin niður. Í framhaldi af uppreisninni í Rússlandi 1905 urðu byltingar í Persíu sama ár, Tyrklandi 1908, Kína 1911 og Síam (Tailandi) 1912. Sigur Japan á evrópsku stórveldi blés Asíumönnum byltingaranda í brjóst.

Í Evrópu reis byltingaralda 1917-1923. Um hana segir bandaríski fræðimaðurinn Stephen C. McDonald:

Umfang og útbreiðsla byltinga og uppreisna sem fóru nærri að verða byltingar 1917-1923 er fordæmalaust. Aldrei í sögu Evrópu urðu svo margar uppreisnir samtímis sem beindust að því að feykja burt hinni gömlu samfélagsskipan. Ein heimild telur tuttugu og sjö tilvik þar sem valdaskipti urðu með ofbeldisfullum hætti milli Febrúarbyltingarinnar og valdaránsins í Vilnius 1920. Inni í þessari tölu eru ekki byltingartilraunir sem kveðnar voru niður. Hvarvetna ... var uppreisn. ... Hásæti hrundu og virðuleg heimsveldi leystust upp.

Önnur slík alda reis frá og með árinu 1936, þegar almenningur reis upp á Spáni og gerði byltingu. Frá 1936-1949 stóð mikil alda uppreisna, byltinga og andspyrnu gegn hernámi víða um heim, sérstaklega í Evrópu og Asíu. Um 1960 voru öll heimsveldin sem hófu fyrri heimsstyrjöldina þann 28. júlí 1914 fallin til grunna. Það rússneska féll 1917, það þýska og austurrísk-ungverska 1918, og þau frönsku og bresku voru formlega séð fallin um 1960, en í raun komin að fótum fram um 1945.

IV. Þýskir sósíaldemókratar fram til 1917

Einn mikilvægasti þáttakandinn í þeim átökum sem átti sér stað í Evrópubyltingunni 1917-1923 var þýski sósíaldemókrataflokkurinn. Flokkurinn var öflugasti sósíalistaflokkur í Evrópu og fyrirmynd allra annarra. Hann var stofnaður 1875 og var bannaður til 1890, en óx engu að síður hratt. Þegar styrjöldin hófst 1914 voru í honum nærri 1,1 milljón manna. Kjörfylgi hans jókst úr rúmum 300.000 atkvæðum 1881 í 4 milljónir í kosningunum 1912. Þá fékk flokkurin 110 þingmenn í þýska þinginu, (Reichstag). Einnig átti flokkurinn yfir 3000 fulltrúa í öðrum kjörnum stofnunum. Hann rak 90 dagblöð, hafði á launaskrá 267 blaðamenn og hjá honum störfuðu 3000 skrifstofumenn og aðrir verkamenn. Verkalýðsfélög undir forystu hans töldu 2 milljón meðlimi. Flokkurinn stofnaði og rak bókasöfn, verkamannaskóla, æskulýðshreyfingu, kvennahreyfingu, íþróttafélög og skemmtistaði, því ekki var völ á slíku á vegum ríkisvaldsins. Sósíaldemókrataflokkurinn var meir en flokkur, meðlimir hans lifðu öllu mennta-, menningar- og félagslífi sínu í stofnunum hans. Innan hans rúmuðust margir straumar, róttækir og síður róttækir, en það var talið eðlilegt ástand. Stefna flokksins var mjög róttæk, hin áðurnefnda Erfurt-stefnuskrá þar sem krafist var samfélagsvæðingar ("þjóðnýtingar") allrar atvinnustarfsemi, en smám saman dofnaði yfir róttækninni í forystu flokksins.

Árið 1906 snéri forystusveit SPD í raun baki við hugmyndum Erfurt-stefnuskrárinnar um byltingu, þótt henni væri haldið í orði. Bakgrunnur þessara umskipta var langt friðartímabil með efnahagslegum uppgangi, 1870-1900. Forystan vildi ekki lengur hætta á að tal um byltingu leiddi til þess að hræða lýðræðissinnaða smáborgara frá flokknum, eða íhaldssama hluta verkalýðsstéttarinnar . Stjórn þýska sósíaldemókrataflokksins ákvað síðan þann 4. ágúst 1914 að styðja stríðsrekstur þýska keisaradæmisins, í stað þess að snúast gegn stríðinu eins og allir sósíalistaflokkar Evrópu höfðu samþykkt rétt fyrir stríð. Þetta gerði flokksstjórnin án fyrirvara og án þess að leita samþykkis flokksfélaga um stefnubreytinguna . Bolsévíkar voru, ásamt með ítölskum sósíalistum, einir sósíalistaflokka í stærri ríkjum Evrópu um að efna loforð frá því fyrir stríð um að styðja ekki hernað eigin lands, ef til stríðs kæmi.

Sósíaldemókratar í Bretlandi, Frakklandi og Þýskalandi breyttu um eðli, ef svo má segja, í upphafi fyrri heimsstyrjaldar. Þeir gengu á hönd borgarastétt eigin landa og urðu eins konar fulltrúar hennar í verkalýðshreyfingunni. Þegar kom að því að byltingar voru gerðar í Evrópu utan Rússlands hafði þetta geigvænlegar afleiðingar, eins og nánar verður fjallað um hér að neðan, en þetta kom hins vegar ekki í veg fyrir forræðiskreppu í Þýskalandi, sem fór dýpkandi eftir því sem stríðið stóð lengur. Þetta þýddi einfaldlega að sósíaldemókrataflokkurinn missti á endanum trúverðugleik á sama hátt og ríkisvald og hernaðaryfirvöld.

Smám saman fór stríðið að segja til sín í daglegu lífi í Þýskalandi. Frá 1. febrúar 1915 var farið að skammta brauð. Skömmtunarkort dugðu ekki fyrir lífvænlegum matarskammti, verkamenn, hermenn og sjómenn, sem og almenningur, þjáðist af hungri. Byltingarsinnar fóru að láta til sín heyra, Liebknecht, Luxemburg, Levi o.fl. Markmið þeirra voru að láta heiminn vita að til væru þýskir sósíaldemókratar sem ekki fylgdu stríðsstefnu, og að byggja ný samtök. Um mitt ár 1915 voru nýju samtökin í sambandi við 300 mismundandi staði. Í janúar og mars 1916 voru haldnar ráðstefnur, sem lögðu grunn að samtökum róttækra sósíalista, Spartakistum. Munur var á viðhorfi Luxemburg og Lenín til aðgerða gagnvart stuðningsmönnum stríðs í forystu sósíaldemókrata. Luxemburg vildi vinna gamla flokkinn aftur innanfrá til liðs við byltingar- og verkalýðsstefnu, Lenín vildi kljúfa flokkinn og stofna nýjan. Á endanum skipti það engu máli, sósíaldemókrataflokkurinn klofnaði án tilverkanaðar róttæku sósíalistana, því forystan rak vinstra arminn úr flokknum. Hún neyddist því gegn vilja sínum til að stofna flokk. Nýi flokkurinn, USPD eða Sjálfstæði sósíaldemókrataflokkurinn var stofnaður á páskum 1917. Í gamla flokknum (oft kallaðir Meirihlutasósíalistar, hér eftir MSPD) urðu eftir 170.000 meðlimir, í þeim nýja voru 120.000 manns. Því hafðið fækkað í flokknum sem heild um 800.000 manns eða svo frá stríðsbyrjun, sem var bein afleiðing af stuðningi flokksins við stríðið. Í nýja flokknum voru foringjar eins og Liebknecht og Luxemburg, Haase og Ledebour, Kautsky og Hilferding, og jafnvel Bernstein, eða fulltrúar allra vængja flokksins frá því fyrir stríð, frá vinstri til hægri. Klofningurinn stafaði af tveimur ástæðum, vaxandi gagnrýni og hneykslun verkalýðsstéttarinnar með að flokksforystan skyldi styðja stríðið og því að flokksforystan var harðákveðin í að berja niður alla andstöðu í flokknum til að þjóna stríðsrekstrinum. USPD, Sjálfstæðir sósíaldemókratar eða bara sjálfstæðir eins og þeir voru oftast kallaðir, snérust algerlega gegn stríðsrekstrinum og vildu binda endi á stríðið þegar í stað.

2. hluti: byltingin

V. Fjöldahreyfingin og byltingin í Rússlandi 1917

Árið 1905 hafði, eins og áður segir, orðið uppreisn eftir að Rússland tapaði styrjöld við Japan. Í febrúar (mars skv. vestrænu tímatali) 1917 endurtók sagan sig. Bandaríski fræðimaðurinn Theda Skocpol telur að tvær aðskildar byltingar hafi orðið, annars vegar bylting á vegum verkalýðshreyfingarinnar og hermanna, og hins vegar bænda. Hvor byltingin um sig laut eigin lögmálum, verkamenn og hermenn gerðu sósíalíska byltingu samkvæmt stefnumálum 2. alþjóðasambandsins, á meðan bændur hristu af sér vald landeigenda og kirkju. Hvorug byltingin hafði mikið að gera með hina, nema að því leyti sem bændur voru liðsmenn keisarahersins. Þessi tvískipting hafði miklar afleiðingar fyrir síðari þróun. Sameiginleg krafa almennings, bæði hermanna, verkafólks og bænda, var þó að Rússland drægi sig út úr styrjöldinni, bændur fengju land og fólkið brauð. Við þessar aðstæður leið ekki á löngu þar til keisarinn neyddist til að segja af sér:

Stofnanir keisarastjórnarinnar í Rússlandi liðu undir lok með hruni hennar; hins vegar lifðu hin ólöglegu neðanjarðarsamtök hrunið af án þess að láta á sjá, þau náðu um allt samfélagið og gátu gert raunhæft tilkall til stuðnings almennings og lögmætis sem stjórnvald. Sósíalísku neðanjarðarsamtökin voru mun fremur afurð rússneskrar sögu en af einhvers konar hugmyndafræðilegum tilfæringum.

Stofnanir keisarastjórnarinnar hrundu ekki af sjálfu sér, heldur vegna fjöldahreyfingar gegn stríðinu. Umskiptin voru mjög mikil. Gervallt valdakerfi keisarans og pólitískur flokkur þess, ef svo má segja, hvarf af sjónarsviðinu. Miðja rússneskra stjórnmála færðist mjög langt til vinstri. Hægrisinnuðustu stjórnmálaöfl í Rússlandi eftir febrúarbyltinguna voru flokkar frjálslynda borgara og hægrisinnaðir sósíaldemókratar eða mensévíkar. Við hlið bráðabirgðaríkisstjórnar þessara afla urðu til ráð eða sovét. Þau höfðu fyrst orðið til í byltingartilrauninni 1905 en mynduðust nú aftur fyrir frumkvæði almennings. Þessi fjöldahreyfing, skipulögð í sovét, færðist æ lengra til vinstri, þar til Bolsévíkar náðu forræði í henni í október 1917 og tóku völdin. Ástæðan var sú að bráðabirgðastjórnin neitaði að hætta hernaði gegn Þjóðverjum og lenti þar með í sömu forræðiskreppu og keisarastjórnin hafði verið í.

Þegar V.I. Lenín, foringi Bolsévíka, kom heim frá Sviss í gegn um Þýskaland í apríl 1917 lagði hann fram nýjar hugmyndir um markmið byltingarinnar sem ollu straumhvörfum, svokallaðar Apríltesur. Hann taldi að gera yrði sósíalíska byltingu. Líklegast virðist að hugmynd hans hafi verið að við þær aðstæður sem þá ríktu, þá forræðiskreppu sem stjórnvöld stórveldanna höfðu ratað í vegna pattstöðu í styrjöldinni, mætti búast við sósíalískum byltingum um alla Evrópu, sérstaklega í Þýskalandi. Sósíalísk bylting í Rússlandi væri því möguleg, því hún myndi fyrr eða síðar frá aðstoð úr vestri.

Apríltesurnar fólust í áætlun um að snúa borgaralegu byltingunni sem orðið hafði í Rússlandi upp í sósíalíska byltingu. Lönd gósseigenda skyldu gerð upptæk og jarðeignir landsins gerðar að þjóðareign, öllum bönkum steypt saman í einn þjóðbanka, sem settur yrði undir eftirlit fulltrúaráðs verkamanna, og komið yrði á hliðstæðu eftirliti með framleiðslu og dreifingu afurða hennar. Hér er apríltesunum lýst með orðalagi opinberrar sögu Bolsévíkaflokksins, en innihald þeirra var hliðstætt meginhugsun Erfurt-stefnuskrárinnar og skrifa Karls Marx eftir reynslu Parísarkommúnunnar 1871 og deilna hans við stuðningsmenn Prouhdon Proudhon í 1. alþjóðasambandinu um 1867.

Eric Hobsbawm ræðir um að forsendur fyrir áætlunum um að byggja upp sósíalisma í Sovétríkjunum hafi hrunið við að þýska byltingin mistókst. Krafan um sósíalisma var þó ekki bara eitthvað sem Lenín kom með frá Þýskalandi; hún var borin fram af fjöldahreyfingunni, ráðstjórnarhreyfingunni sem gerði byltinguna. Verkamenn voru ekki tilbúnir til að gera borgaralega byltingu, þar sem þeir myndu bera borgarastéttina til valda og láta hana síðan arðræna sig. Þetta kom einnig vel í ljós í Þýskalandi í nóvember 1918-apríl 1919. Meginvandamál Bolsévíka við framkvæmd sósíalískrar stefnuskrár 2. alþjóðasambandsins eftir að þeir höfðu náð völdum var vanþróun Rússlands. Langmestur hluti þjóðarinnar var bændur, um 80%. Þessir bændur vildu allir eignast land, og ólíkt því sem var t.d. í Frakklandi 1789 var kapítalísk þróun í sveitum komin afar skammt á veg í Rússlandi. Rússneskir bændur bjuggu nær algerlega við sjálfsþurftarbúskap og voru lítt markaðstengdir.

Þegar leið á árið 1918 dró blikur á loft, en borgarastyrjöld hófst ekki fyrir alvöru fyrr en í upphafi árs 1919, eftir að fyrri heimsstyrjöldinni var lokið. Bolsévíkar sömdu frið við Þjóðverja í upphafi árs 1918. Á næstu þremur árum háðu Bolsévíkar harðvítuga borgarastyrjöld við Hvítliða, sem höfðu stuðning allra stórveldanna. Bolsévíkar skipulögðu her, Rauða herinn. Þvert á allar væntingar sigraði Rauði herinn í þessum átökum, og vald kommúnista og verkalýðs í Rússlandi var tryggt í bili.

Bolsévíkar höfðu treyst því að byltingar yrðu líka í öðrum löndum, sérstaklega Þýskalandi. Það töldu þeir forsendu fyrir því að sósíalísk bylting yrði árangursrík í Rússlandi. Lenín lýsti yfir vorið 1918: "Vanþróun okkar hefur sett okkur í forystu, en við munum farast nema okkur takist að halda út þangað til við fáum öflugan stuðning frá verkafólki í öðrum löndum sem gera mun byltingu." Hvernig fór það?

VI. Fjöldahreyfing og bylting í Evrópu, fyrst og fremst Þýskalandi 1918-1919

Eftir að rússneska byltingin var gerð í febrúar (mars) 1917 efldist mjög andstaða almennings í Þýskalandi, sérstaklega verkafólks, við stríðsreksturinn. Í mars og apríl 1917 gerðu málmiðnaðarmenn í hergagnaiðnaði verkfall. Alls fóru um 300.000 manns í verkfall. V.I. Lenín hafði í apríl 1917 fulla ástæðu til að halda að bylting yrði í Þýskalandi, sem og varð. Verkfallinu var stýrt af hópi sem kallaði sig Byltingarsinnaða trúnaðarmenn (Revolutionäre Obleute, hér eftir RO). Þessi hópur hafði mikil áhrif í áframhaldinu. Verkfallsmenn lögðu fram kröfur um betra fæði, en einnig frið þegar í stað án landvinninga, afléttingu ritskoðunar, almennan kosningarétt og að pólitískir fangar skyldu leystir úr fangelsi. Í ágúst 1917 varð uppreisn í þýska flotanum, og svipaðar kröfur hafðar uppi. Uppreisnin var bæld niður, foringjarnir handteknir og skotnir.

Í Austurríki og Ungverjalandi braust í janúar 1918 út verkfall í vopnaverksmiðju í Búdapest, vegna ákalls Rússa (Trotskís). Verkfallið breiddist um allt Ungverjaland og Austurríki.

Þetta var upphaf þess sem Franz Borkenau, sem ekki verður grunaður um ýkjur hvað varðar þetta atriði, kallar "mestu byltingarhreyfingu hinna eiginlegu öreiga sem nútíminn hefur orðið vitni að", hreyfing, sem samkvæmt áliti sama höfundar, myndi, "skaka Miðveldin til grunna."

Verkföllin breiddust síðan til Þýskalands. Þann 27. janúar 1918 fór 400.000 verkamenn í Berlín verkfall.

Byltingin í Þýskalandi braust að lokum út sem fjöldahreyfing, rétt eins og í Rússlandi, án þess að skipulagðir flokkar byltingarsinnaðra sósíalista hefðu hönd í bagga. Það gerðist eftir ósigur Þjóðverja. Þann 18. júlí gerði þýska herstjórnin sér grein fyrir því að stríðinu yrði að ljúka. Þjóðverjar gætu ekki unnið það. Um leið var ákveðið að innleiða lýðræði í þýska stjórnkerfið. Stjórnmálaflokkarnir skyldu látnir bera ábyrgðina á hernaðarlegum ósigri með herstjórninni. MSPD (Meirihlutasósíaldemókratar) og kaþólskir í Miðflokknum voru reiðubúnir að taka þátt í ríkisstjórn með viðræður við Bandamenn að markmiði á grundvelli 14 punkta Wilsons. Stjórnin óttaðist byltingu meðal hers og almennings.

Hún varð fljótlega að veruleika. Þann 30. október gerðu sjóliðar í þýska flotanum í hafnarborginni Wilhelmshafen uppreisn. Hún breiddist strax út til annarrar flotaborgar, Kiel, og þaðan út um allt land eins og eldur í sinu. MSPD krafðist afsagnar keisarans, annars myndi flokkurinn fara úr ríkisstjórn. Þann 9. nóvember náði byltingin hámarki. Sjómenn og hermenn skipulögðu mótmæli, og verkamenn fóru í verkfall. Ráðist var á fangelsi og þau opnuð. Rauði fáninn blakti yfir opinberum byggingum. Um var að ræða fjöldahreyfingu um allt Þýskaland. Foringi MSPD, Scheidemann, lýsti þennan dag yfir lýðveldi af svölum Ríkisdagsbyggingarinnar í Berlín frammi fyrir tugþúsundum. Á sama tíma lýsti Liebknecht yfir hinu Þýska sósíalíska lýðveldi af svölum hallar Hohenzollern-ættarinnar.

RO í Berlín undir forystu Reichard Müller og Emil Barth hertóku þennan dag þýska þingið, Reichstag og lýstu yfir stofnun byltingarþings. Þeir treystu ekki MSPD og höfðu lagt á ráðinu um uppreisn þann 11. nóvember, en áður en hún varð að veruleika braust byltingin út í Kiel og þaðan um allt Þýskaland. Daginn eftir kusu allar verksmiðjur og hersveitir í Berlín fulltrúa í ráð, sem síðan kusu byltingarstjórn úr röðum MSPD og USPD. Þetta ráð, Fulltrúaráð alþýðu (Rat der Volsbeauftragen), skyldi framkvæma ákvarðanir byltingarþingsins.

Samanburður franska sagnfræðingsins Pierre Broué á rússnesku og þýsku ráðahreyfingunum er mjög athyglisverður:

... villandi væri að bera saman þýsku ráðin í nóvember 1918 við rússnesku sovétin í nóvember 1917. Það þarf að bera þau fyrst saman við sovétin í febrúar 1917; hvoru tveggja höfðu orðið til í meginatriðum sjálfsprottnum aðgerðum áður en stjórnmálaumræðan um hver ætti að hafa völdin fór af stað. Þrátt fyrir það hversu samtök þeirra voru veikburða, þá léku þýsku byltingarsinnarnir stærra hlutverk í myndun þýsku ráðanna en Bolsévíkar í myndun sovétanna.

Ráðin voru skipulögð með það markmið að mynda nýtt ríkisvald. Þau settu á fót varnarsveitir, og í ráðum sem byltingarsinnar stýrðu var komið á fót stjórnardeildum, fjármálaráðuneyti, öryggisráðuneyti, matvælaráðuneyti o.s.frv. Þau tóku yfir dagblöð, komu á 8 stunda vinnudegi og hækkuðu laun.

Borgaralegu flokkarnir og yfirvöld litu á ráðin sem lögmætt fyrirbæri, en aðeins tímabundið, til að gefa eldri yfirvöldum lögmæti á meðan á falli keisaraveldisins stæði. Síðan yrðu þau að láta af völdum, því þau væru aðeins fulltrúar hluta íbúanna. MSPD leiddi bandalag hinna gömlu stjórnmálaafla, og á bak við þau, eignastéttanna. Gömlu íhaldsflokkarnir breyttu um nöfn og þóttust nú vera lýðræðisflokkar. Markmiðið var að losna við ráðin. Meginveikleiki ráðahreyfingarinnar var að enginn flokkur hafði styrk eða stefnufestu til að stýra þeim í átt til byltingarstefnu.

Þýska borgarastéttin stóð mun sterkar í nóvember 1918 en hin rússneska 1917. Hún hafði á að skipa herforingjum, sérlega hæfum hópi, og umfram allt hafði hún sveigjanlegan og reyndan hóp flokkskerfis MSPD. Einnig naut þýska borgarastéttin öflugs stuðnings herja Bandamanna, sem hékk eins og skuggi yfir þessu tímabili þýsku byltingarinnar.

Fjölmiðlar studdu flestir ríkisstjórnina og reyndu að ata ráðahreyfinguna auri. Framkvæmdaráð ráðahreyfingarinnar var til húsa í Prússneska þinghúsinu í Berlín. Richard Müller, foringi RO, varð forseti þess. Framkvæmdaráðið réði illa eða ekki við hlutverk sitt, m.a. vegna þess að það hafði margt á sinni könnu. Það stýrði t.d. um 10.000 ráðum um allt Þýskaland. Það reyndi að mynda rauðan her, en tókst ekki. Í stað þess skipulögðu andstæðingar ráðanna borgaralegt varðlið.

Frá 18. nóvember stóð Framkvæmdaráðið æ veikar og beið loks ósigur fyrir MSPD áður en þing ráða úr öllu Þýskalandi hittist 16. september. Á sex vikum höfðu byltingarmenn misst ráðin úr höndum sér.

Bæði MSPD og USPD voru í ríkisstjórn og einnig í Framkvæmdastjórn ráðanna. Þann 10. nóvember neitaði Karl Liebknecht að taka sæti í ríkisstjórn og urðu Spartakistar þá þriðji flokkurinn á vinstri vængnum. MSPD var þó í raun klofinn í tvo arma, íhaldssaman og róttækann. Sá róttæki var mjög á móti samvinnu Eberts og Scheidemanns við herforingjana. Sama gilti um USPD, þar voru tveir armar. Forysta USPD, Haase og félagar, vildi þingræðislegt lýðræði, sem myndi veita ráðum verkamanna hluta í valdinu. Vinstri armurinn var róttækur byltingararmur sem studdi ráðin og rússnesku byltinguna.

Karl Liebknecht vann með RO í Berlín, en félagar þeirra samtaka voru yfirleitt í USPD. USPD hafði stuðning flestra róttækra verkamanna. Hins vegar hafði fylgi MSPD vaxið, því fjöldi fólks leit á flokkinn sem holdgerving byltingarinnar. Þetta voru hermenn, verkamenn, bændur og ungt fólk sem nýlega var orðið pólitískt virkt. MSPD virtist tryggja frið, lýðræði og sósíalisma, og það sem meira var, án frekari byltingar eða borgarastyrjaldar. Byltingarsinnar virtust í augum þessa fólks vandræðafyrirbæri. Í lok nóvember hófst hins vegar verkfallsalda í Þýskalandi. með kröfum um betri launakjör. Verkamenn í Berlín fylktu sér um Spartakista og mættu á fundi þeirra og mótmælaaðgerðir.

Um miðjan desember hófst undirbúningur að stofnun Kommúnistaflokks Þýskalands (Spartakista). Hópur kommúnista í Bremen (IKD), sem starfað höfðu sjálfstætt, sameinaðist Spartakistum. Rósa Luxemburg vildi kalla nýja flokkinn "Sósíalistaflokk", en því var hafnað. Hún hafði áhyggjur af því hversu langt var á milli sósíaldemókrata í Bretlandi, Frakklandi og Bandaríkjunum annars vegar og kommúnista í Rússlandi hins vegar og vildi að þýskir sósíalistar byggju til brú á milli. Þann 29. desember 1918 samþykkti ráðstefna Spartakista að yfirgefa Sósíaldemókrataflokkinn (SPD) og stofna kommúnistaflokk.

Ríkistjórn MSPD var að missa fótanna. Herforingjar misstu tök á hernum og hann leystist upp. Um jólin urðu átök þegar alþýðuherdeild úr flotanum í Kiel (Volksmarinedivision), sem hafði það verkefni að gefa byltingarhreyfingunni í Berlín hervernd, hertók stjórnarbyggingar og handtók meðlimi Fulltrúaráðsins. Þeir höfðu ekki fengið greidd laun og kröfðust nú útborgunar. Hersveitir hollar ríkisstjórn MSPD réðust á Volksmarinedivision, því ríkisstjórnin áleit var að þessi herdeild væri hliðholl Spartakistum og því hættulegir byltingarsinnar. Svo var þó ekki, en herdeildin leit á sig sem verði byltingarinnar. Volksmarinedivision hrinti árásinni, en um 30 manns féllu í átökunum.

Gagnbyltingarstarfsemi herforingja og MSPD varð nú lýðum ljós og USPD fór úr stjórn (29. desember). Þýski herinn leystist upp, en hlutar hans mynduðu svokallaðar Freikorps sveitir, sem voru hollar ríkisstjórn MSPD. Þær voru fyrst og fremst aftökusveitir, myndaðar vegna ótta MSPD og þýsku junkarana við byltinguna. Þann 5. janúar 1919 var boðað til mótmæla í Berlín. Ástæðan var uppsögn lögreglustjórans í Berlín, Emils Eichhorns, sem hafði verið andvígur stríðinu og studdi USPD. Mótmælin urðu miklu stærri en vænst var, og leiddu til uppreisnartilraunar verkamanna og Spartakista í Berlín. Uppreisnin mistókst og var barin niður af Freikorps og Gustav Noske, hermálaráðherra MSPD. Rosa Luxemburg og Karl Liebknecht voru drepin.

Atburðirnir í Kiel, Wilhelmshaven, Bremen, Hamborg og Berlín í nóvember og desember 1918 og janúar 1919 réðu úrslitum um gang þýsku byltingarinnar. Átökum var þó ekki lokið, síður en svo. Bylting varð í öðrum hlutum þýska ríkisins, t.d. í Bayern, þar sem var stofnað sósíalískt lýðveldi sem stóð frá nóvember 1918 til maí 1919, þegar Freikorps-sveitir réðust inn í Bayern og tóku af lífi 700 forystumenn lýðveldisins. Frá janúar til apríl fór ný verkfalls- og byltingaralda um allt Þýskaland, en Noske barði hana niður með vopnavaldi. Einnig urðu uppreisnir, byltingar eða borgarastyrjaldir vbíða annars staðar í Evrópu, svo sem í Austurríki , í Ungverjalandi, (en þar og í Slóvakíu voru sett á stofn sovétlýðveldi sem stóðu nokkra mánuði 1919) , á Ítalíu , í Finnlandi , á Írlandi og víðar.

Í Þýskalandi stóð í raun borgarastyrjöld allt til loka árs 1923. Bæði hægri og vinstri öflin reyndu endurtekið að breyta úrslitum byltingarinnar 1918-1919, en hvorugri fylkingunni tókst það þá. Árið 1933 tókst nasistum hins vegar að ná völdum í Þýskalandi. Mikið hefur verið rætt um að klofningur vinstri hreyfingarinnar milli sósíaldemókrata og kommúnista í Þýskalandi hafi stuðlað að valdatöku Hitlers, og að sá klofningur hafi verið illskiljanlegur. Hann verður hins vegar skiljanlegri þegar afstaða og aðgerðir MSPD gagnvart vinstri sósíaldemókrötum - bæði úr USPD og samtökum Spartakista - í byltingunni 1918-1919 er skoðuð. MSDP, sem var eina gagnbyltingarsinnaða aflið í Þýskalandi sem gat komið í veg fyrir, og kom í veg fyrir byltingu , gerði bandalag við þýska herinn um það.

Því má bæta við að ýmsir fræðimenn hneigjast til að líta á valdatöku nasista árið 1933 sem framhald af starfi og stefnu þýsku keisarastjórnarinnar og gagnbyltingarinnar 1917-1923. Markmið nasista hafi t.d. ekki verið ólík markmiðum nýlenduvelda Breta og Frakka. Þeir ætluðu sér að stofna nýlenduveldi í Austur-Evrópu, hliðstætt við þau heimsveldi, þar sem fengist markaður fyrir iðnað Þýskalands í vanþróuðum löndum. Þá hafi áætlanir um að útrýma gyðingum tengst hefndum vegna byltingartilrauna sósíalista í Þýskalandi 1918-1923 og byltingarinnar í Rússlandi 1917. Nasistar hafi litið svo á að Bolsévíkar og þýskur byltingarsinnaður sósíalismi hafi átt félagslegar rætur sínar í óþjóðlegum gyðingdómi og þær rætur þyrfti að uppræta.

3. hluti afleiðingar

VII. Sósíalismi í einu landi

Bylting varð svo sannarlega í Evrópu 1918-1920, en hún leiddi ekki til þess að þar kom fram annað sósíalískt ríki sem stutt gat byltinguna í Rússlandi. Stefnan í Evrópu gagnvart Sovétríkjunum var mótuð af valdhöfum í London, París og Washington og miðaði að því að mynda krans smáríkja í Austur-Evrópu utan um byltingarríkið og einangra það. Finnland, Eistland, Lettland, Litháen, Pólland og Rúmenía fengu þetta hlutverk.

Sovétríkin urðu því að leggja á djúpið ein og óstudd. Þau voru eina sósíalíska ríkið í heiminum, eina ríkið þar sem stefnan var að framkvæma stefnuskrá 2. alþjóðasambandsins um að breyta eðli framleiðslunnar þannig að arðránið sem fylgdi kapítalískum framleiðsluháttum, einkaeign og stjórnlaustri samkeppni, yrði upprætt og framleiðslan yrði unnin af og í þágu samfélagsins alls.

Saga Sovétríkjanna á tímabilinu 1929-1940 er afar öfgafull. Annars vegar urðu þá gríðarleg átök um samyrkjuvæðingu landbúnaðar og í framhaldi af því hreinsanirnar miklu. Hins vegar náðist mjög hraður og mikill árangur í iðnvæðingu, þannig að um 1940 var stálframleiðsla í Sovétríkjunum orðin svipuð og í stærstu iðnríkjum öðrum. Á tímabilinu 1929-1940 ríkti djúp kreppa í öllum auðvaldsríkjum Vestur-Evrópu og Norður-Ameríku, en í Sovétríkjunum var hraður hagvöxtur. Efnahagur Sovétríkjanna var miðstýrður og byggður upp eftir nákvæmum fyirframgerðum áætlunum. Þetta var nýjung í efnahagslífi hins iðnvædda heims, en átti sér rætur í hinni sósíalísku stefnuskrá sem gerði ráð fyrir samhæfðri samfélagslegri framleiðslu þegar verkalýðsflokkurinn hefði náð völdum.

Áhrif byltingarinnar 1917-1923 á síðari þjóðfélagsþróun

Fjöldahreyfing þýskra verkamanna náði talsverðum árangri í samningum sínum við þýska atvinnurekendur í lok árs 1918. Kröfur sem lengi höfðu verið á borðinu og ekki fengist fram með nokkru móti voru nú samþykktar í skyndingu og samningsréttur verkalýðsfélaga viðurkenndur. Staða verkalýðshreyfingarinnar styrktist því í bili árið 1918. Hún lagði fram kröfur um félagsvæðingu ("þjóðnýtingu") stóriðnaðar, en þær náðust ekki fram. Sósíaldemókratar komust víða í stjórn á millistríðsárunum, t.d. bæði í Bretlandi, Frakklandi og á Norðurlöndunum. Sænski sósíaldemókrataflokkurinn komst til valda í kosningum 1932 og sat síðan við völd nánast samfellt til 1976. Í þessum löndum urðu á millistríðsárunum til drög að eins konar samfélagssáttmála milli verkalýðsstéttar og borgarastéttar.

Í Þýskalandi varð þróunin talsvert önnur. Eins og fram hefur komið studdust MSPD við vopnavald og skipulagsvald þýskrar aðalsstéttar eða júnkara, sem skipuðu foringjastöður í þýska hernum, þegar þeir brutu þýsku byltinguna á bak aftur. Weimar-lýðveldið var því í rauninni ekki byggt á samfélagssátt af því tagi sem gerð var á Norðurlöndunum, heldur ótryggu bandalagi milli hins öfluga valdanets þýska aðalsins og hægri sinnuðustu hluta þýsku sósíaldemókratahreyfingarinnar. Verkalýðsstéttin leit ekki á Weimar-lýðveldið sem sitt, því MSPD hafði orðið að brjóta byltingarhreyfingu verkalýðsins árið 1919 á bak aftur með vopnavaldi. Weimar-lýðveldið hrundi svo í kreppunni miklu og nasistar komust til valda. Nasistar hófu strax hervæðingu og réðust svo á gamla óvini, Frakkland sem þeir sigruðu og Bretland sem stóð af sér storminn þar til Þjóðverjar réðust á Sovétríkin. Öllum að óvörum töpuðu Þjóðverjar í því stríði.

Eftir ósigur nasista varð áætlanahagkerfi Sovétríkjanna fyrirmynd hagstjórnar víða í Vestur-Evrópu. Þau drög að samfélagssáttmálum sem orðið höfðu til í Vestur-Evrópuríkjunum á millistríðsárunum voru efld og styrkt. Í Bretlandi komst Verkamannaflokkurinn til valda og þjóðnýtti þar mikilvæga hluta hagkerfisins, að fyrirmynd Sovétríkjanna og í samræmi við hina sósíalísku stefnuskrá. Einnig var þar komið á öflugu, ókeypis, opinberu heilbrigðiskerfi fyrir alla. Það voru samt ekki alltaf sósíaldemókrataflokkar sem tóku upp áætlanahagstjórn. Í Frakklandi endurnýjuðu hægri flokkar franskan efnahag skipulega með efnahagsáætlunum. Í vesturhluta Þýskalands sem var undir yfirumsjón herstjórnar bandamanna, varð til samfélagssáttmáli sem líktist öðrum slíkum í Vestur-Evrópu. Í Austur-Þýskalandi var komið á sósíalisma að sovéskri fyrirmynd.

Á ýmsan hátt náði evrópska byltingin því fram mörgum markmiðum sínum þegar kom fram yfir 1930 og sérstaklega eftir 1945. Það var að hluta til vegna hruns kapítalíska kerfisins í kreppunni miklu. Forystumenn Vesturlanda sáu að við svo búið mátti ekki standa, það yrði að koma til móts við almenning til að hindra meiriháttar samfélagsólgu eða byltingu. Á hinn bóginn náðu samfélagssáttmálar þeir sem gerðir voru milli verkalýðs og kapítalista í sjálfu sér ekki mikið lengra en samningarnir milli þýsku verkalýðshreyfingarinnar og atvinnurekenda í lok árs 1918. Kapítalismi, þótt með góðu velferðarkerfi sé, er ekki sósíalismi í þeim skilningi sem lagður var í það í Erfurt-stefnuskránni.

IVX. Lokaorð

Það sem vekur mesta athygli þegar rússneska byltingin 1917 er skoðuð í samhengi við evrópsku byltinguna 1917-1923 í heild er hversu þær fjöldahreyfingar sem urðu til í Evrópu utan Rússlands sem viðbrögð við forræðiskreppu heimsveldanna voru öflugar. Í Þýskalandi lá við að yrði sósíalísk bylting. Það hefði verið saga til næsta bæjar, því Þýskaland var þá annað öflugasta hagkerfi heims og það var lengra komið á veg nútímavæðingar en nær öll önnur ríki heims. Bændur voru t.d. um 80-90% íbúa Rússlands en aðeins 35% íbúa Þýskalands. Í vissum skilningi stóð úrslitaorustan um möguleikann á árangursríkri sósíalískri byltingu eftir fyrri heimsstyrjöld í Þýskalandi. Rússneska byltingin var óhentug sem miðstöð afnáms kapítalisma. Ástæðan var sú að rússneskir verkamenn voru fáir og kraftar þeirra beindust að því að halda völdum og hernaðarlegum yfirburðum í ríkinu með bandalagi við bændur, þar til heimsbyltingin kæmi þeim til aðstoðar, en hún kom aldrei. Ekki dugar að verkalýðurinn stýri aðeins kapítalísku framleiðslukerfi sem fallið hefur í hans hendur, eða jafnvel kapítalísku framleiðslukerfi sem hefur verið byggt upp af ríki sem stýrt er af verkalýðsflokki, ef ekki eru gerðar á kerfinu nauðsynlegar breytingar til að tryggja völd verkalýðsins.

Af hverju mistókst byltingin, þ.e. valdatakan sjálf, í Þýskalandi en ekki í Rússlandi? Svo virðist sem byltingin í Rússlandi 1905 hafi skipt þar miklu máli. Rússland varð árið 1905 fyrir svipuðu áfalli og Þýskaland árið 1918. Rosa Luxemburg benti m.a. á þetta. Þegar áfallið eða forræðiskreppan braust síðan út á ný í Rússlandi 1917 skipuðust mál þannig að meðal mögulegra viðbragða var ekki að viðhalda keisarastjórninni eða þáttum úr henni. Að líkindum var það vegna þess að það var reynt eftir 1905, og gekk ekki vel. Fyrir hendi var net byltingarsinna, sem hafði upphaflega orðið til fyrir aldamótin 1900. Þetta net gat nýtt sér fjöldahreyfinguna 1917 til að taka völdin og koma á sósíalisma, meðvitað og skipulega. Byltingarsinnarnir höfðu lært af atburðum 1905.

Á hinn bóginn höfðu Þjóðverjar ekki upplifað álíka forræðiskreppu áður, og hún kom forystu byltingarhreyfingar eða fjöldahreyfingar verkamanna og hermanna í opna skjöldu. Það sést vel á fálmkenndum viðbrögðum og upplausn sem einkenndi bæði fjöldahreyfingu og forystu í nóvember. Það gildir jafnt um forystu MSPD, USPD og Spartakista. Það er því mögulegur hluti skýringarinnar að þau öfl sem vildu byltingu í Þýskalandi skorti þá reynslu sem rússneskir byltingarmenn höfðu.

Í annan stað lék innbyrðis staða ríkjanna sem börðust í fyrri heimsstyrjöld að líkindum talsvert hlutverk. Innan þeirra var ákveðin goggunarröð. Franskir sósíalistar réttlættu stuðning sinn við stríðið með því að það yrði að berjast við afturhaldið í Þýskalandi, og litu framhjá því að þeir voru í bandalagi við mun verra afturhaldsríki, Rússland. Þýskir sósíalistar réttlættu stuðning sinn við stríðsreksturinn einmitt með því að verja yrði evrópska siðmenningu fyrir asískum barbarisma Rússa. Í Rússlandi var enginn möguleiki á neinum slíkum slagorðum. Rússland var neðst í goggunarröðinni, og verkalýðshreyfingin þar tók sömu aftstöðu og í stríði Japans og Rússlands 1905: Ósigur Rússakeisara í stríðinu yrði merki um að hefja byltingu heima fyrir, alveg eins og 1905.

Í þriðja lagi hefur verið bent á að ýmis konar félagasamtök, stjórnmálaflokkar og skipuleg samtök af öðru tagi, sem studdu gamla kerfið, hafi í mörgum tilfellum ráðið úrslitum í evrópusku byltingunum, á meðan keisarastjórnin í Rússlandi hafi ekki haft slíkar varnir. Það má vel vera. Hins vegar sýnir saga þýsku byltingarinnar að slíkur sigur var afar dýrkeyptur. Þýska byltingin beið ekki ósigur vegna þess að hugmyndaleg yfirráð endurbótasinna í MSPD væru sterk meðal verkalýðs. Ástæðan var sú að þeir sem sögðust vera forystumenn verkalýðshreyfingarinnar voru tilbúnir til að beita vopnavaldi til að kveða niður byltingarhreyfinguna. Hugmyndalegu yfirráðin voru ekki sterkari en það. Um leið lögðu Meirihlutasósíaldemókratarnir Scheideman, Ebert og Noske grunninn að þýska nasismanum. Bæði Stalín og Hitler eiga þessum mönnum stöðu sína í mannkynssögunni að þakka.